Аза станда сырт ы экономикалы ызметті бас аруды йымдастыру

Реферат

Қазақстанда сыртқы экономикалық қызметтi басқаруды ұйымдастыру

ңгейiнде сыртқы экономикалық қызметтi басқару

Қазақстанда сыртқы экономикалық қызметтi рефор­ма­лау 1981 жылдан басталды. Дәл осы кезеңде олардың сырт­қы нарыққа өз беттерiмен шығуы, сыртқы эко­но­ми­ка­лық қызметке экономикалық қызығушы­лық­та­ры­ның артуы бой­ынша министрлiктердiң, ведомстволар­дың, кәсiпорын­дар мен ұйымдардың құқықтарын ке­ңей­туде алғашқы қа­дам­дар жасалды.

ң министрлiктерi мен ведомстволары және аса iрi бiрлестiктер мен кәсiпорындар экспортты жоғары сапалы өнiмдермен маңызды түрде қамтамасыз етудi жүзеге асыра бастады. Сыртқы экономикалық қызмет саласындағы өкiлеттiктер мен құқықтар орталық органдардан алынып, жергiлiктi жерлерге көбiрек қосымша өкiлеттiктер берiле бастады.

ң сәуiр айынан бастап барлық кәсiп­орын­дар мен ұйымдарға сыртқы нарыққа өз бетiмен шығу және коммерциялық қызметтi жүргiзу құқы берiлуi нәтижесiнде, кәсiпорындар, республикадағы сыртқы экономикалық ке­шен­нiң басты буынына айналды. 1988-шi жылдан iс жүзiнде кез келген мемлекеттiк және кооперативтiк кәсiп­орындар сыртқы нарыққа шыға алады. Дегенмен, экспорт-импорт операцияларын жүзеге асыру негiзiнде валюталық өз шығынын өзi өтеу қағидалары (принциптерi) қаланды.

қы экономикалық қызметтi дамы­ту­дың алғашқы сәтiнен бастап СЭҚ-тi мемлекеттiк реттеу жүйесi белгiленген болатын, нақтысында:

  • қы экономикалық байланысқа қатысушы­лар­дың тiркелуi;
  • қылы өткiзiлетiн тауарлар мен басқа да мүлiктер туралы мәлiмдеу;
  • қоса отырып, жалпы мемлекеттiк маңызы бар жекелеген тауарлардың экспорт және импорт тәртiбi және т. б.

қ қолданылған шаралар кәсiпорын­дар­дың, кооперативтер мен ұйымдардың өз бетiмен сырт­қы нарыққа шығудағы мүмкiндiктерiн төмендетуге әкелдi. Сыртқы экономикалық байланыстарды (СЭБ) алғашқы кезден әкiмшiлiк әдiстермен басқару, әсiресе экспорт бой­ынша iс-қимыл жасау, тiкелей өнiм өндiрушiлер мен қызмет көрсетушiлердiң экспорт-импорт операцияларын маңызды түрде шектедi, сондай-ақ оларды орталық­тан­ды­рыл­ған басқару органдарына тәуелдi етiп қойды.

Қазақстанның егемендiк алуымен республикадағы сырт­қы экономикалық қызметтi түбегейлi демократия­лан­дыру, осы саладағы барлық меншiк нысандарындағы, оның iшiнде тұтыну кооперацияларындағы кәсiпорындардың дербестiгiн маңызды түрде кеңейту бойынша шаралар iске асырылды.

Қазiргi уақытта Қазақстан Республикасы Конститу­ци­я­­сының ережелерi негiзiнде Қазақстандағы сыртқы эконо­ми­калық қызметтi басқару жүйесiн одан әрi дамыту жал­ғас­тырылуда. Қазақстан Республикасының Үкiметi анық­тай­тын тiзiм бойынша экспортқа мемлекеттiк монополия өнiм­­дердiң жекелеген түрлерiне ғана белгiленедi.

23 стр., 11267 слов

Нары ты экономикада ы аржылы жоспарлауды ерекшеліктері

... есепке алады және оларды мүмкіндіктерімен үйлестіріледі). Нарықтық экономика жағдайында жоспарлау басқарудың функциясы ретінде экономикалық және әлеуметтік қызметтің барлық жақтарын жалпы ... қтайтын факторларға қарай қаржы жоспарлары көрсеткіштерін динамикасын бейнелеп көрсететін экономикалық үлгілерді жасау; корреляциялық регрессиялық талдау; тікелей сараптамалық бағалау әдісі. Шаруашылық ж ...

ҚР Конституциясымен қаралған, мемлекеттiк билiк ор­ган­дарының жүйесiне, билiктiң үш тармағы: заң шыға­ру­шы, атқарушы және сот билiгi кiредi.

Ұйымдар мен кәсiпорындар сыртқы нарықта жұмыс iс­теу кезiнде өздерiн кең түрде көрсете алуына мүм­кiн­дiк­терi бар. Дегенмен, олардың дербестiгi шексiз емес, олар үш билiк тармағы мен жер-жердегi басқару органдарының ықпалды әсерiнде болады. Қазақстан Республикасындағы заң билiгi, екi палатадан тұратын ҚР парламентi атынан жү­зеге асырылады.

Қазақстан Республикасындағы жоғары сот билiгi Кон­сти­туциялық Кеңеспен, Жоғары сотпен және Жоғары Тө­ре­лiк сотпен жүзеге асырылады. Сот жүйесiнiң негiзгi та­ғай­ындалуы сыртқы экономикалық қызмет аясындағы – отан­дық, сол сияқты шетелдiк кәсiпорындар мен кәсiп­кер­лер­­дiң заңмен қорғалатын мүдделерiн және құқықтарын қарайды.

Қазiргi уақыттағы Қазақстан Республикасындағы сырт­қы экономикалық қызмет пен оны басқару заң актi­ле­рiмен реттеледi. Заң актiлерiмен қатар ҚР Президентiнiң Жарлықтары, ҚР үкiметiнiң, яғни атқарушы билiктiң қау­лы­лары мен жарғылары бiрiншi кезектегi маңызға ие.

қы экономикалық қызметтi басқаруда Қазақ­стан­да атқарушы билiк органдары маңызды рөл атқарады:

ҚР сыртқы экономикалық байланыстар Министр­лiгi мемлекеттiк билiктiң жоғарғы органдарының шешiм­де­рi­не сәйкес, мемлекеттiк сыртқы эконо­ми­калық саясатты жа­сау және оны жүзеге асырумен, СЭҚ-тi үйлестiру және рет­теумен айналысады.

қы экономикалық байланыстар министрлiгi ҚР сыртқы сауда және төлем баланстарына болжамдар жасау­ды әзiрлеуге, халықаралық экономикалық ұйымдар мен үкiметаралық комиссиялардың жұмысына қатысады, ха­лық­аралық шарттар жасау туралы ұсыныстар әзiрлейдi жә­не ҚР Үкiметiнiң тапсыруы бойынша шарттар жасайды.

қы экономикалық байланыстар министрлiгi (СЭБМ) сауда өкiлдiктерiнiң, сауда Кеңесшiлерi аппарат­та­ры­ның және Қазақстан Республикасы елшiлiктерiнiң сау­да-экономикалық мәселелерi бойынша атташесi қызметiне басшылықты жүзеге асырады.

қ саясатты жүзеге асырады. Мүдделi министр­лiк­тер мен ведомстволардың қатысуымен сыртқы экономика­лық саясатты қалыптастыру, СЭБ-тi дамыту, экономика­лық байланыстар мәселелерi бойынша үкiметаралық шарт­тар жасау бойынша ұсыныстарды әзiрлейдi.

ҚР Мемлекеттiк кеден комитетi (МКК) респ­уб­ли­ка­ның кеден саясатын жасау және оны жүзеге асыруға қа­ты­насушы, сыртқы экономикалық қызмет аясындағы ор­та­лық құқыққорғау органы болып саналады.

4. ҚР Ұлттық банкi республиканың бас банкi болып саналады және соның меншiгiнде болады. Ол мемлекеттiк билiктiң басқарушы және атқарушы органдарына тәуелсiз және өзiнiң қызметiнде Ұлттық банкi туралы Заңды және басқа заң актiлерiн басшылыққа алады. Республика Ұлттық банкi шетел валютасындағы кез келген операцияны ше­тел­де, сондай-ақ республиканың өзiнде жүзеге асыруға құқы бар.

қы iстер министрлiгi.

ҚР мемлекеттiк салық қызметi.

ҚР бiлiм және ғылым министрлiгi және атқару билiгiнiң басқа министрлiктерi (мысалы, отын, энергетика, көлiк министрлiгi және т. б.).

қтар деңгейiнде сыртқы экономикалық қызметтi басқару

10 стр., 4698 слов

АНАЛИЗ МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИХ ПОКАЗАТЕЛЕЙ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН ЗА ...

... В ходе развития макроэкономического анализа появились такие направления, как новая классическая макроэкономика, использующая понятие рациональных ожиданий и концепцию естественной нормы безработицы, новая ... развития до 2020 года и Государственная программа по форсированному индустриальноинновационному развитию РК на 2010–2014 годы является первым 5-летним индустриальным планом реализации ...

Қазақстанның мемлекеттiк құрылысының жалпы қа­ғи­даларына (принциптерiне) сәйкес заң актiлерi, ҚР Пре­зи­ден­тiнiң жарлықтары мен өкiмдерi, атқарушы билiк орган­да­рының нормативтiк актiлерi Қазақстан Республикасының бүкiл аумағында белгiленген тәртiпте қолданылады. Осы­лар­дың барлығы, республика аймақтарының шетелдегi мем­лекеттермен, олардың фирмаларымен сыртқы қа­ты­нас­тар аясында ешқандай құқы жоқ дегендi бiлдiрмейдi.

әселен, аймақтық билiк органдарының келiсiмiнсiз, қандай да бiр аймақтық мүдделерiн қозғайтын, мемлекет­тiк деңгейде, сыртқы экономикалық қызметтер аясында ма­ңыз­ды бiр жақты шешiмдер қабылдау мүмкiн емес, өйткенi барлық салмақ пен ауырлық сол аймақтардың өздерiне тү­се­дi.

Қазақстанның аса iрi өнеркәсiптi аймақтарының бiрi – Қарағанды облысының сыртқы экономикалық қыз­ме­тiн қалай басқару, қалай ұйымдастыруға болатындығын қарастырып көрелiк.

Қазақстанның басқа аймақтарындағы сияқты, Қара­ған­­ды облысында да билiктiң үш тармағы өз билiгiн жүр­гi­зе­дi. Заң билiгi – билiктiң өкiлеттi органы болып санала­тын, облыстық маслихат; атқарушы билiк – облыс әкiм­шi­лi­гi, әкiмият, сот билiгi соттар жүйесi арқылы таныс­ты­рыл­ған. Облыс орталығы – Қарағанды қаласы. Қалалық мәсли­хат, қала әкiмшiлiгi, соттар билiк жүргiзедi. ҚР Консти­ту­ция­сымен анықталатын өздерiнiң өкiлеттiктерi, басқа заң актiлерi шеңберiнде, аймақтық билiктiң әрбiр тармақтары облыс аумағында орналасқан сыртқы экономикалық бай­ла­ныс жасауға қатысушылардың қызметiн бақылау мен бас­қа­руды жүзеге асырады.

әкiмшiлiгi мен оның халықаралық және сырт­қы экономикалық байланыстар жөнiндегi құрылымдық бө­лiмiнiң облыс деңгейiнде сыртқы экономикалық қызметтi жедел басқарудағы маңызы зор. Сыртқы экономикалық байланыстар жөнiндегi облыс әкiмшiлiгi бөлiмiнiң негiзгi қызметi:

  • қы экономикалық қызметтiң басым бағыт­та­рын анықтау және облыстың халықаралық бай­ла­ныс­тарын дамыту;
  • әселелердi үйлестiру, шетел капиталын қатыстырумен iрi эко­но­микалық жобаларды жүзеге асыруға бақылау жа­сау;
  • ң экспорттық әлеуетiне (потенциалына) талдау жасау, оны пайдалану бойынша ұсыныстар әзiрлеу, шетел делегацияларын қабылдау, олардың облысты аралауын ұйымдастыру, халықаралық ұйымдармен мәдени және басқа байланыстар орнату;
  • ң валюталық қорына қаржылардың түсуi мен оның жұмсалуына, сыртқы экономикалық қыз­­­­­мет аясындағы заңдардың сақталуына бақылау жа­сау;
  • ң сыртқы экономикалық қызметiнiң мәсе­лелерi бойынша заң актiлерiнiң жобасын әзiрлеу, көрмелер, семинарлар, таныстырулар, оқу мен тәжiрибе-сынақтардан өтудi ұйымдастыру;
  • қа берiлген өкiлеттiктер шеңберiнде экспорт пен импортты квоталау мен лицензиялауды жүзеге асыру;
  • ғына шет ел капиталын қатыстыратын инвестициялық жобаларға сараптық баға беру;
  • ғы сыртқыэкономикалық қызмет пен ха­лық­аралық байланыстардың (кеңестер, конферен­ци­я­лар, келiссөздер, таныстырулар және т.

б.) бо­ла­шақ және ағымдағы жоспарларын даярлау;

  • ғында бiртұтас сыртқы экономикалық саясат жүргiзу мақсатында облыстың қалалары мен аудандарының әкiмшiлiктерiмен сыртқы экономикалық қызметтi үйлестiру.

Қарағанды облысындағы сыртқы экономикалық қыз­меттi басқару жөнiндегi бүкiл жұмыстар облыстық мәслихатпен, қалалар әкiмшiлiктерiмен, Қарағанды сауда-өнеркәсiп палатасымен және Қарағанды кеден басқар­ма­сы­мен, iрi банктермен, сондай-ақ басқа да ұйымдармен тығыз байланыста жүргiзiледi.

13 стр., 6325 слов

Е бек нары ы ж не оны теориялы м ні

... өлемі және еңбек төлемі дәрежесі орнайтын экономикалық орта немесе болмыс болып табылады. Еңбек нарығы өндірістің тиімділігін өсіруге, ғ ... ққа дайындайтын шығындарды мемлекет толық өз мойнына алады. Барлық экономика үшін біртұтас еңбек нарығы болмайды. Нақты өмірде, ... Жұмыссыздық - бұл жұмыс істегісі келетін еңбекке жарамды халықтың өндірісте жұмыспен қамтылмауы. Жұмыспен қамтылмау өндірістің ...

әсiпорындар деңгейiнде сыртқы экономикалық қызметтi басқаруды ұйымдастыру

Қазақстан Республикасында қолданылатын заңдарға сәйкес, кәсiпорындар сыртқы нарықтағы жұмыстарының формаларын, әдiстерiн және көлемiн өз беттерiмен анық­тау құқына ие. Сыртқы экономикалық қызметтi жеке-дара иемденудi жою (демонополиялау) жағдайында, кәсiп­орын­дар, республикадағы бүкiл сыртқы экономикалық ке­ше­нi­нiң дербес әрекет етушi шаруашылық жүргiзу субъектiсi бо­лып саналады.

әсiпорындар деңгейiнде сыртқы экономикалық қыз­мет­тi ұйымдастыру формалары маңызды шекте, олар ше­шуге тиiстi мiндеттермен және мақсаттармен анақталады.

қы экономикалық байланыстар Министрлiгiнiң мамандандырылған сыртқы сауда ұйымдары сыртқы эко­но­микалық қызметтi басқаруда айтарлықтай тәжiрибе жи­нақ­таған.

ға маманданған фир­малар сыртқы сауда ұйымдарының (ССҰ) жетекшi құ­ры­лымдық бiрлiктерi болып саналады. Фирмаларды ди­рек­тор немесе оның орынбасары басқарады.

ған фирмалар мен сыртқы сауда ұйымдарының (ССҰ) функционалдық бөлiмдерi мен қызметтерiн үш топқа бөлуге болады:

үзеге асырушы топтардың бөлiмдерi:

  • қ бөлiмi;
  • қаржылық бөлiмi;
  • өлiк бөлiмi;

ң бөлiмдерi:

  • әне бағалар бөлiмi;
  • әне көрмелер бөлiмi;
  • қ бөлiм;
  • әсiпорындар бөлiмi;
  • қ қызмет көрсету бөлiмi.

қару шешiмдерiн қабылдау мен пайдалануды

қам­та­масыз етушi топтардың бөлiмдерi:

  • өлiмi;
  • өлiмi;
  • өлiмi;
  • ң, хаттама бөлiмдерi;
  • әкiмшiлiк-шаруашылық бөлiмi.

өзiнiң еңбегiнде (А. М. Прибуль­ский, Стратегия и тактика ведения внешнеэкономической деятельности в условиях долговременного экономического кри­зиса в переходный период. Караганды, 1996) Қазақ­стан­ның мұнайхимия кәсiпорындары шеңберiндегi сыртқы эко­но­микалық қызметтi жүргiзу тәжiрибесiн жинақтап қо­рыт­ты. Жұмыс ашық әлемдiк нарық жағдайында сыртқы эко­но­микалық қызметтi жүргiзудiң дәстүрлi сыни тұрғыдан ба­ға бередi.

Өйткенi, көптеген кәсiпорындарда сыртқы экономи­калық қызмет бөлiмдерi әлi құрылмаған немесе жаңа-жаңа құрылу үстiнде, ал Қазақстанның мұнайхимия өнеркәсiбi кәсiпорындарының сыртқы экономикалық қызметiн (СЭҚ) ұйымдастыру тәжiрибесi нақты мысалдар арқылы iс жүзiнде қызығушылық туғызып отыр.

1. 1. Х ҚАРАЛЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ ПӘНІ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕСІ .

қаралық экономика, микро-макроэкономика мен қатар экономикалық теорияның құрамдас бөлiгi болып табылады.

қаралық экономика – ұлттық экономикалардың тауарлардың халықаралық қозғалысы, қызмет көрсету, өндiрiс факторлары және мемлекеттiң халықаралық экономикалық саясатын құру саласында қарым-қатынас заңдылықтарын зерттейтiн экономикалық теорияның бiр бөлiгi болып табылады.

қаралық экономиканың зерттеу пәнi дербес болып келiп, микро-макроэкономиканың зерттеу обьектiлерiнен өзгешеленедi.

қаралық экономика теориясының обьектiсi болып:

қаралық масштабта шаруашылық өмiрдi ұйымдастыру жүйесi нарығының дамуы және қызмет ету заңдылықтары.

Әлемдiк нарықта тауарлар мен өндiрiс факторларына жиынтық сұраныс пен ұсыныстың құрылу заңдылықтары.

6 стр., 2655 слов

Жасыл экономика туралы қазақша

... доллар. Бірақ обошлось и без көмек халықаралық ұйымдар. Үлкен атқаратын рөлі зор «жасыл экономика» тұжырымдамасын өмірге енгізді, Экономикалық және Әлеуметтік Комиссияның Азия мен ... жолында «көгалдандыру». Мысалы, жүк электромобильдер Newton, қызметке әскерге АҚШ болып табылады адоптированными электрогрузовиками компанияның SmithElectric, бастапқыда шығарды мұндай электромобиль ...

қы сауданың даму тенденциясы (қарқыны).

қаралық экономиканың қызметiн қамтамасыз ететiн халықаралық қаражаттарды зерттеу.

Әр түрлi тәуелсiз мемлекеттер резиденттерi мен келiсетiн келiсiм шарттар.

қаралық экономиканы реттеудiң институционалды құрылымы.

қ құбылыстар мен процесстер өту орнына-ұлттық шаруашылық iшiнде немесе халықаралық экономика саласында болуына байланысты өз мазмұнын өзгертедi. Халықаралық экономика саласындағы экономикалық қатынастардың ұлтiшiлiк қатынастардың ерекшелiгi, мынамен анықталады. Мемлекеттер өз шекараларында тауарлар қозғалысы, қызметтер және өндiрiс факторларының қозғалысына шектеу қояды. Сонымен қатар оларға тiлдегi және заңдағы айырмашылықтар тежеу болады.

әне сыртқы экономика арасында ерекшелiктер бар.

қаралық экономиканың құрылымдық теориясы, халықаралық микроэкономика мен халықаралық макроэкономикадан тұрады.

қаралық микроэкономика нақты тауарлар қозғалысы мен оны халықаралық масштабта өндiру заңдылықтарын ашады.

қаралық макроэкономика ашық экономикалардың модельдерi мен, халықаралық валюталық және төлем жүйелерiнiң құрылымы мен принциптерiн зерттейдi.

қаралық экономика теориясы абстракция және моделирование әдiстерiн қолданады. Негiзделген сараптау әдiстерi кеңiнен қолданылады: қызметтi, графиктiк және шектiк.

қ жоспарда халықаралық экономика толығымен, мемлекеттер арасындағы қатынастардың экономикалық саласында ортақ микро және макроэкономикалық қағидалардың қолданысы болып табылады.

ҚАРАЛЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ БЕЛГІЛЕРІ МЕН МӘНІ

қаралық экономиканың пайда болуының себептерi мен шарттары болып, халықаралық еңбек бөлiнiсi болып табылады.

қаралық еңбек бөлiнiсi, халықаралық нарыққа шығу мақсатында iшкi қажеттiлiктерден тыс қызметтермен тауарларды өндiруде өз көрiнiсiн табады. Халықаралық еңбек бөлiнiсiнiң негiзгi түрлерi болып-бөлшектiк (салалар арасында), бiрлiк (салалар iшiнде), бөлшектiк және технологиялық.

қаралық еңбек кооперациясы бұл мемлекеттер арасында үлкен экономикалық тиiмдiлiк пен өндiрiлген өнiмдермен тұрақты айырбас болып табылады. Халықаралық еңбек бөлiнiсiнiң дамуының маңызды алғышарттары болып, өндiрiс факторларының халықаралық бөлiнiсi табылады.

қаралық еңбек бөлiнiсi және тағы басқа факторлар негiзiнде халықаралық нарық пайда болды.

Әлемдiк нарық — мемлекеттер арасында тауар-ақша қатынастарының тұрақты саласы. Әлемдiк нарық халықаралық экономикалық теорияның орталық санаты болып табылады. Әлемдiк нарық тауарлардың мемлекет аралық айырбасының саласы болып, өндiрiске кiмге және қанша өндiру керектiгiн көрсетедi.

Әлемдiк нарықтың негiзгi белгiлерi болып – халықаралық сауда, яғни тауарлар мен қызметтердiң ауысуы болып табылады.

Әлемдiк нарықтан да жоғары нарықтық экономиканың сатысы болып-әлемдiк шаруашылық болып табылады.

Әлемдiк шаруашылық – өндiрiстiк мобилдi факторларымен өзара байланыскан әлем мемлекеттерiнiң ұлттық экономикаларының жиынтығы болып табылады. Әлемдiк шаруашылықтың әлемдiк нарықтан айырмашылығы, олар халықаралық тауарлар қозғалысынан емес, халықаралық өндiрiс факторлар қозғалысынан көрiнiс алады.

Әлемдiк шаруашылық әлемдiк нарықты, өндiрiс факторларының халықаралық мобилдiгiмен анықталатын жаңа нышандармен толықтырады.

12 стр., 5698 слов

Аза стан Республикасыны сырт ы сауда саясаты

... сайын күш алып барады. Қазақстан өзінің экономикалық әлеуметін нығайтып, халықаралық нарықта орнын нақтылауда және Бүкіләлемдік сауда ұйымына (БСҰ) кіруді жоспарлауда ... 1 наурыздағы Қ.Р. президентінің халыққа жолдауында Қазақстанның алдағы уақыттарда әлемдегі 50 бәсекелес елдің қатарына кіру туралы міндеті жөнінде «экономикалық жо ...

ғасырдың екiншi жартысында әлемдiк шаруашылықта, басқару және бақылаудың ортақ механизмдерiнiң құрылуына әкеп соғатын тенденциялар пайда болды. Фирмалар бiртiндеп трансұлттық корпорацияларға өстi. Әлемдiк экономикалық дамуды бақылайтын қаржылық ұйымдармен мемлекетаралық жүйелер пайда болды. Халықаралық сауданың есеп айырысу құралдары болып табылған, несие, қаржы, валюталық жүйелер дербес экономикалық күшке айналды.

ұның барлығы нарықтың экономиканың әлемдiк шаруашылық сапасынан, жаңа жоғары деңгей-халықаралық жағдайға ауысуына әкеп соқты. Негiзiнде, қазiргi экономика халықаралық болып табылады және әр мемлекеттерде өндiрiс факторларымен әртүрлi қамтамасыз ету жағдайымен негiзделедi.

қаралық экономиканың нышандары болып:

  • қаралық сауда түрiнде халықаралық тауарлармен айырбастың дамыған саласы;
  • ңбек күшiн, капиталды кiргiзу, шығару түрiнде халықаралық өндiрiс факторларының қозғалысының дамыған саласы;
  • ұлттық корпорация шегiнде өндiрiстiң халықаралық формалары;
  • Өндiрiс факторларын қозғалысы және тауарлардың халықаралық қозғалысына қызмет көрсетумен байланыспаған, дербес халықаралық қаржылық жүйе;
  • қаралық реттеудiң мемлекетаралық және мемлекет үстiлiк тетiктер жүйесi;
  • қ экономика қағидаларынан шығатын мемлекеттердiң экономикалық саясаты;

— қаралық экономика, халықаралық экономикалық қатынастардың нақты формаларында өз көрiнiсiн табады. Оларға: халықаралық сауда (қызметтер мен тауарлар) өндiрiс факторларының Халықаралық қозғалысы (капитал, жұмыс күшi, технология) қаржылық құралдармен халықаралық сауда, халықаралық есеп айырысулар жатады.

қаралық сауданың классикалық теориясы.

Халықаралық сауданың классикалық теориясы әйгiлi ағылшын экономистары А. Смит пен Д. Рикардомен ұсынылған. А. Смит өзiнiң «Халықтың байлығының табиғаты мен себебiн зерттеу» 1746 ж атты еңбегiнде, халықаралық сауданың дамуын абсолюттi шығындардың әртүрлiгiмен негiздейдi және одан шығатыны, тауарды шығындары абсолюттi аз елдерден импорттап, ал шығындары аз тауарларды экспорттау қажет. Смит елдердiң халықаралық сауданы дамытуға мүдделi екенiн көрсеттi, өйткенi олардың экспортер немесе импортер болатынынан тәуелсiз олар жеңiп отырды.

қа елге, қарағанда бiр тауарды белгiлi бiр шығын бiрлiгiнде көп өндiре алатын болса, онда ол ел абсолюттi артықшылыққа ие.

ұндай абсолюттi артықшылықтар нақты факторлардан тууы мүмкiн-ерекше климаттық жағдай немесе табиғи ресурстардың болуы. Табиғи артықшылықтар ауыл шаруашылығы мен кен өндiру өндiрiсiнде маңызды роль атқарады.

қатынастарын орнатқаннан кейiн сыртқы сауда ағымдарының бағыты өндiрiс шығындарының қатынастарының айырмасымен бағытталады.

өзқарасы кейiннен Д. Рикардомен толықтырылып, дамытылды. Ол салыстырмалы шығындар теориясын қалыптастырды. Бұл теорияға сәйкес, егерде елдiң абсолюттi артықшылығы болмаса да, сауда 2 елге де табыс әкеледi. Салыстырмалы шығындар теориясында балама баға немесе орнын басу шығыны түсiнiгi қолданылады.

ұл түсiнiк өндiрiске жұмсалған жұмыс уақытының саны арқылы iшкi нарықтағы екi тауарлы бiрлiктiң бағасын қарапайым салыстырумен түсiндiрiледi.

4 стр., 1775 слов

Жүйе ретіндегі ұлттық экономика

... халқына жолдауындағы Қазақстан экономикасы дамуының басымды бағыттары. Дәріс тезистері: Ұлттық экономика ... буын ретіндегі біздің жағдайымыз ашық экономика мен еркін сауда ... да, сондай-ақ Қазақстанның халықаралық қауымдастыққа кірігуіне ық ... лттық экономиканың құрылымы. жалпы ұлттық өнім, жалпы ішкі өнім: есептеу әдістері. ұлттық табыс: өндіру, бөлу, қайта бөлу. макроэкономикалық тепе- теңдіктің теориясы. ...

ғыны түсiнiгi мазмұны бойынша балама бағаға эквиваленттi.

ға-басқа тауар бiрлiгiн шығаруға қажеттi жұмыс уақытымен өрнектелген бiр тауар бiрлiгiн шығаруға қажеттi жұмыс уақыты.

Өндiрiстiң балама шығындар теориясы.

Қазiргi батыстық экономистер Д. Рикардоның салыстырмалы артықшылықтар теориясын дамытып балама шығындар моделiне модификациялады. Оның авторы Г. Хаберлер. Г. Хаберлер екi тауар шығарылатын екi ел экономикасын сараптайды. Д. Рикардоның теориясынан айырмашылығы екi тауарды өндiруге барлық ресурстарды және ең жақсы технологияны қолданғандағы өндiрiстiк мүмкiндiктердiң әр елге қисығын тұрғызған, бұл олардың нақты ара-қатынастарын көрсетедi.

ң балама шығыны аз ел оның өндiрiсiнде және экспортта салыстырмалы артықшылыққа ие.

ң халықаралық сауда теориясы.

ғасыр кезiнде құнның еңбектiк теориясы бiрте-бiрте өндiрiстiң факторлар теориясының түрлi нұсқаларымен ығыстырылды. Неоклассик экономистер халықаралық сауданы өндiрiстiн факторлар теориясы арқылы түсiндiре бастады.

Өндiрiстiң факторлар ара-қатынысы теориясы көптеген жорамалдарға негiзделген. Олар:

  • ңбектi көп қажет етедi, ал бiрi капиталды көп қажет етедi;

өндiрiстiң екi факторы (

4. әр ел түрлi деңгейде өндiрiс факторларымен үлестiрiлген;

5.

қатынас теориясының маңызды жорамалдары болып, жеке тауарлардың түрлi факторинтенсивтiлiгi мен және елдердегi түрлi фактортолықтылық .

үшiн өндiрiстiң салыстырмалы шығындар факторының көрсеткiш.

қтылық ң өндiрiс факторларымен салыстырмалы қамтамасыз етiлуiн анықтайтын көрсеткiш.

үрлi салыстырмалы өндiрiс факторларымен қамтамасыз етiлу теориясы халықаралық сауданың негiзi ретiнде Хекшер-Олин теоремасы түрiнде берiлген.

ң теориясына сәйкес әр ел өндiрiс үшiн қажеттi салыстырмалы артық өндiрiс факторлары бар факторинтенсивтi тауарды экспорттайды, ал өндiрiс үшiн өндiрiс факторлары жетiспейтiн тауарларды импорттайды. Осылайша жасырын түрде артық өндiрiс факторлары экспорттылық, дефицит өндiрiс факторлары импортталады. қ та осы кезде назар аударатыны, ал елдерi факторлардың саны емес, ал оның фактор мен салыстырмалы қамтамасыз етiлуi.

ң теоремасы бұл Хекшер-Олин теоремасы негiзiнде Самуэльсонмен шығарылған өндiрiс факторларын бағаға теңестiру теоремасы.

ң мазмұны- халықаралық сауда өзара саудаласатын елдерде бiрдей өндiрiс факторларына деген абсолюттi және салыстырмалы бағаны теңестiруге әкеледi. Теорияға сәйкес барлық сатушы елдерде бiрыңғай бiлiктi және өндiрiстiк еңбекке жалақы мөлшерi, сонымен қатар, бiрдей өндiрiстiк пен бiрдей тәуекел дәрежесi бар капитал мөлшерi де бiрдей болу қажет.

өндiрiс факторларына деген бағаны толық теңестiру халықаралық сауданың тоқталуына әкелетiнi теориялық рұқсат етiлген.

қ та нақты әлемде өндiрiс факторларының бағасы балансталмаған. Елдер арасында еңбек ақы деңгейiмен басқа факторлы бағалауда маңызды айырмашылықтар бар. Оның негiзгi себебi болып Хекшер-Олин теориясы негiзiндегi жорамалдар табылады.

ң негiзгi қорытындылары эмпирикалық тексерiске душар болды. Статистикалық деректер Хекшер-Олиннiң теориясын даттады. Әйгiлi зерттеу 1977ж американ экономистi үргiзiледi. Оның есептеуi бойынша американдықүрде еңбектi көп қажет ететiн тауарлар көп, ал импорт құрамында капиталды көп қажет ететiн тауарлар. ң зерттеулерiнiң нәтижесi халықаралық сауданың неоклассикалық түсiнiгiн даттап, экономика ғылымына «Леонтьев Парадоксы» атымен кiрген.

13 стр., 6160 слов

Доллар и евро в мировой валютной системе

... доллара на лидирующие позиции в мировой валютной системе Доллар занимает особое место в мировой экономике, являясь по существу первой по-настоящему международной валютой. Первая мировая валютная система сформировалась стихийно в XIX в. ... полномочия доллара в качестве резервной валюты и связанные с этим претензии на выполнение функции мировых денег. Несостоятельность претензий доллара на такую роль ...

әйкес еңбектi толық елдер капиталды көп қажет ететiн өнiмдi экспорттап, ал капитал толық елдер еңбектi көп қажет ететiн тауарды экспорттайды.

қолдануға маңызды ескерту болып табылады және қосымша жағдайларды есепке алуды қажет етедi.

ұмыс күшiнiң әркелiлiгi, осы себеп бойынша өндiрiстiк дамыған елдер экспортында салыстырмалы жоғарғы бiлiктi жұмыс күшiнiң артықтылығы көрсетiледi, ал импортта салыстырмалы бiлiктi емес жұмыс күшiнiң жеткiлiксiздiгi көрсетiледi. Бұл уақытта дамуына елдер бiлiктi емес жұмыс күшiн көп қажет ететiн өнiмдi экспорттайды.

ң қажеттiлiгi, әсiресе табиғи ресурстарды өндiру саласының үлкен капитал мөлшерлерiмен бiрлесу, сондықтан көптеген дамушы елдерде бай табиғи ресурстары мен экспорттау капиталды көп қажет етедi, бiрақта капитал бұл елдерде мол өндiрiс факторлары болып табылмайды. Бұл АҚШ-тың шикiзатты импорттай отырып, капиталды көп қажет ететiн тауарды импорттайды.

әне өндiрiстi ынталандырумен өндiрiстiң дефицит факторларын қолданатын сала өнiмiн экспорттайтын халықаралық саудаға сыртқы сауда саясатының әсер етуi.

қаралық сауданың балама теориялары.

қаралық сауда балама теорияларының ең әйгiлiсi болып технологиялық үзiлiс моделi табылады. Осы теория бойынша елдер тек өндiрiстiк ресурстардың бар болуымен ғана ерекшеленедi, сонымен қатар техникалық даму деңгейiменде ерекшеленедi.

ұл модельдiң негiзгi алғаш рет 1961 ж ағылшын экономистi М. Познердiң еңбегiнде салынды. Оның концепциясына сәйкес елдер арасындағы сауда бiр сауда елiнде пайда болған технологиялық өзгерiстерден тууы мүмкiн.

әтижесiнде техникалық жаңалығы бар немесе жоқ елдер арасында технологиялық үзiлiс пайда болады. Сол үзiлiстiң алдын алғанша елдер арасындағы сауда жалғаса бередi.

ң басында П,Крюгман, К. Ланкастер Халықаралық саудаға классикалыққа балама ретiнде масштаб эффектiсi негiзiнде түсiнiктеме ұсынды. Бұл теорияға сәйкес елдерге өзара саудаласқан пайдалы, егерде жалпы өндiрiс эффектiсi бар болса. Ал ол төменгi шығынмен өнiм шығаруға, сәйкесiнше төмен бағамен, мүмкiндiк бередi.

үлес салмағы өсiп келе жаткан ұқсас тауарлар мен негiздейдi, елдер арасындағы сауданы шамамен бiрдей үлестiрiлген өндiрiс факторлармен түсiндiредi, жетiлдiрiлмеген бәсеке нарығын ұсынады.

Өнiмнiң өмiрлiк циклi” теориясы әлемдiк сауданың дамуын дайын өнiмдермен олардың өмiрлiк кезеңдерi негiзiнде түсiндiруге тырысқан. Бұл теорияға сәйкес, әрбiр жаңа өнiм өзiне 4 кезеңдi қосатын өнiмнiң өмiрлiк циклынан өтедi. Олар: енгiзу, кеңейту, жетiлу, ескiру.

ған және интеграциялық бiрлестiк негiзiнде дамыған елдер бiр-бiрiмен бiр саланың дифференцияланған тауарларды сату жағдайын түсiндiредi. Мысалы: немiс автомобильдерi шетелге сатылып, оның орнына япониялықтар сатылып алынады.

ғы бiр саланың дифференциялық тауарлармен айырбас. Оны келесi себептерiмен түсiндiруге болады:1) бiр тауар тобының шегiнде үлкен таңдауда қажет ететiн тұтынушылардың түрлi таңдауының болуы; 2) елдер көлемдi нарығы бар өндiрiс тауарларын экспорттайды; 3) масштаб эффектiсi; Салаiшiлiк сауда бiрдей немесе өте ұқсас факторлар мен қамтамасыз ету жағдайында дамиды, тауарлардың дифференциясы көрсетiледi, экономикалық масштабтылығы теориясымен түсiндiрiледi, өндiрiстiң барлық факторлары бойынша кiрiстiң өсуiне әкеледi. Бiр-бiрiмен басымды дамыған елдер саудаласады, сауда да басымды бөлiмдер мен тауарлы компоненттер және дифференциалданған тауарлар.

9 стр., 4209 слов

Инвестиция ж не оны теориялары

... сері мол болды. Жолдауда « Экономикаға 30 миллиард АҚШ долларындай тікелей шетел ... жылға дейінгі Индустриялық - инновациялық даму бағдарламасын әзірлеген: Инвестициялық сипаттағы тікелей мемлекеттік шығасылардың жылына орта есеппен 38 миллиард теңге (250 миллион доллар) ... процеспен екі фактор байланысты болып келеді. Оның біріншісі – уақыт, ал екіншісі ... шаруашылықтың әр түрлі бөліктеріндегі капиталға сұ ...

ң мәнi қаралық сауда бағасы өсiп жатқан тауар өндiрiсi үшiн салыстырмалы ен интенсивтi қолданылатын фактордың бағасының өсуiне және бағасы түсiп жатқан тауар өндiрiсi үшiн салыстырмалы ең интенсивтi қолданылатын фактор ба ға ң түсуiне әкеледi. ғы шарттарға негiзделедi: ел екi өндiрiс факторын қолдана отырып екi тауар шығарады; бiрде-бiр тауар басқа бiр өндiрiс үшiн қолданылмайды; абсолюттiк бәсеке бар;факторлар ұсынысы тапсырылған: 1-шi тауар еңбектi көп қажет етедi, ал 2-шi тауарды өндiргенде жер көп қолданылады;екi факторда секторлар арасында еркiн қозғалады, бiрақ елдер арасында.

Әсекелестiк артықшылық теориясы.

қшылық теориясы әртүрлi елдерд

ң ойынша халыкаралық сауданың жаңа теориясы бәсекенiң-динамикалық және даму процесiнен шығу керек. Халықаралық сауда сферасында елдер бәсекелеспейдi, керiсiнше, белгiлi инновациялық мүмкiндiктерi бар фирмалар бәсекелеседi.

Әлемдiк нарықта жеңiске жету үшiн елдiң бәсекелестiк артықшылықтарымен фирманың дұрыс таңдалған бәсекелiк стратегиясының бiрлестiру қажет. ң бәсекелестiк артықшылықтарының 4 детерминанттын бөлiп көрсетедi:

ң өндiрiс факторларымен қамтамасыз етiлуi.

қолдануға мүмкiндiк беретiн, берiлген саланың өнiмiне iшкi сұраныс параметрлерi.

әсеке қабiлеттi жабдықтаушы саланың және ұлттық бәсеке қабiлеттi салалардың кластерин қалыптастыру мен технология және сервис маркетингi салаларында өзара қатынас үшiн өзара толықтырушы өнiм шығаратын салалардың болуы;

ң, құрылымының және бәсеке фирмалар мен iшкi нарық бәсекесiнiң сипатының ұлттық ерекшелiктерi.

әсеке артықшылығының 4 детерминанты ұлттық «ромбты» құрайды. Ұлттық «ромб» – өзара күшейiп отыратын компоненттер жүйесi және әрбiр детерминант басқаларына әсер етедi.

§ 2. ҚАРАЛЫҚ САУДА ТЕОРИЯСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ КОНЦЕПЦИЯЛАР, ОЛАРДЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ.

қаралық сауданың классикалық теориясы.

Өндiрiстiң балама шығындар теориясы.

2. 3. Хекшер-Олиннiң халықаралық сауда теориясы.

қаралық сауданың балама теориясы.

ң бәсекелестiк артықшылық теориясы.

1-с қ .

қаралық сауданың меркантилистiк теориясы.

қшылық теориясы.

қшылық теориясы.

қ .

Өндiрiс факторларынын сәйкес келу теориясын тестiлеу. Леонтьев парадоксы.

қ.

қ үзiлiс моделi.

ң өмiрлiк цикл теориясы.

қ .

3. М ң бәсекелестiк артықшылық теориясы. әне бәсекелестiң артықшылық динамикасы.

§ 2. ҚАРАЛЫҚ САУДА ТЕОРИЯСЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ КОНЦЕПЦИЯЛАР, ОЛАРДЫҢ ЭВОЛЮЦИЯСЫ.

2. 1. Халықаралық сауданың классикалық теориясы.

Өндiрiстiң балама шығындар теориясы.

ң халықаралық сауда теориясы.

2. 5. Халықаралық сауданың балама теориясы.

ң бәсекелестiк артықшылық теориясы.

1-с қ .

қаралық сауданың меркантилистiк теориясы.

қшылық теориясы.

қшылық теориясы.

қ .

Өндiрiс факторларынын сәйкес келу теориясын тестiлеу. Леонтьев парадоксы.

қ.

қ үзiлiс моделi.

2. Тауардың өмiрлiк цикл теориясы.

қ .

3. М ң бәсекелестiк артықшылық теориясы. әне бәсекелестiң артықшылық динамикасы.

Әлемдiк экономиканың жаңа үрдiстерi

ң болжамы бойынша 2005 жылдан 2030 жылға дейiн әлемдiк экономика көлемi 35 трлн. АҚШ долларынан 72 тлрн. долларға дейiн өседi. Ал ендi өршiл нұсқа бойынша 2020 жылға дейiн-ақ ол 100 трлн. долларға жетедi. АҚШ-тағы жоғары қарқын, Қытайдың серпiндi өсуi әлемдiк ІЖӨ-нiң соңғы 30 жыл бойы байқалмаған жеделдiкпен артуына жол ашты. Бұл елдер осынау аса маңызды көрсеткiштiң 40% өсiмiн қамтамасыз еттi. 2020 жылға дейiнгi кезеңге жалпы әлемдiк өсiмнiң жартысынан астамын американ, қытай және үндi экономикалары қамтамасыз етедi.

Әлемнiң аса iрi экономикалары

қтың сатып алу қабiлетi бойынша)

ҚШ 12457 1 28830 2

Қытай 8200 2 29590 1

Үндiстан 3718 4 13363 3

Ұлыбри- 1962 6 4189 6

Дерек көз: Economist Іntelligence Unit.

ғасырда әлемдiк экономикада АҚШ-пен қатар жаһандануға, өңiрленуге, сауданы ырықтандыруға белсене қосылған Азия елдерi “әлеует кiндiктерiне” айналады деп болжануда. Олардың маңызы артуын аса iрi шетелдiк компаниялардың өндiрiстiк қуаттарын осы құрлыққа ауыстыруы, инвестициялау көлемiнiң ұлғаюы, ұлттық экономикаларда жеткiлiктi дамымаған салалар мен өндiрiстерде бiрлескен кәсiпорындардың құрылуы көрсетiп отыр.

Қол жеткiзiлген даму қарқынына негiзделген болжамдар бойынша, 2050 жылға қарай алты әлемдiк жетекшi экономикалар клубына АҚШ және Жапониямен қатар Қытай, Үндiстан, Ресей және Бразилия кiредi. ХВҚ, Бүкiл әлемдiк банк, Орталық барлау басқармасының мәлiметтерi бойынша Қазақстан iшкi ұлттық өнiмнiң, iшкi жалпы өнiмнiң көлемi жөнiнен 2004 жылы әлемде 55-шi орында болды. қ көрсеткiш 11 трлн. 880 млрд. теңге (99 млрд. доллар) деңгейiнде болжанып отыр. Бұл көрсеткiш 2015 жылы 3,5 есе ұлғайып, республиканың санаттар туралы әлемдiк табельдегi рейтингiне 27-шi орынды қамтамасыз етедi.

ң пiкiрi бойынша, алдағы 15 жылда жаһандық экономикалық өсудiң негiзгi факторы еңбек өнiмдiлiгiнiң артуы болады. 2005 жылы 10,1 трлн. долларлық шептi еңсерген тауарлардың әлемдiк саудасы және 2,4 трлн. доллар болған қызметтердiң коммерциялық экспорты 2030 жылға қарай 27 трлн. долларға дейiн өседi деп көзделуде. 2006 жылы әлемдiк ІЖӨ-дегi оның үлесi алғаш рет 30%-дық белестен асып түстi, яғни әлемдегi әрбiр үшiншi өнiм шетелге жолданған. 42,7% жаһандық тауар экспорты дамушы елдердiң үлесiне келедi. Әлемдiк экономиканың өсуiне Шығыс Азиядағы, Үндiстандағы, Ресей мен Бразилиядағы тұтыну сұранысының жедел өсуi жәрдем­десуде. 2020 жылға қарай қытайлық тұтыну рыногы үш есе өсiп, көлемi жағынан аме­рикалық рынокпен теңеседi. Азия континентiнде ол әлемдегi ең үлкен рынокқа айналады.

ҚХР-дың әлемдiк саудадағы 2005 жылғы үлесi 11%-ды құрап, 1,42 трлн. долларға жеттi, ал АҚШ-та – 2,9 трлн. Еуропа мен Азия арасындағы жыл сайын­ғы сауда 600 млрд. долларға дейiн өстi.

ған елдерге дамушы экономи­калардан өңдеушi өнеркәсiп өнiмдерiн экспорттау соңғы 20 жылда үш есе артып, әлемдiк жеткiзiлiмдердiң 40 пайызын құраған. 2030 жылға қарай бұл көрсеткiш 65 пайызға дейiн ұлғаяды деп күтiлуде.

өлiнен арылып, индустриялық елдерге, ал дамыған елдер инновациялық, постиндустриялық елдерге айналуда.

Әлемдiк экономикада трансұлттық корпорациялардың рөлi өсуде, олар 62 млн. адам жұмыс iстеп, жыл сайын 4 трлн. доллар экпорттық өнiм көлемiн, яғни әлемдегi көлемнiң 40 пайызын шығаратын 77 мың туындатушы компа­нияны, 770 мың шетелдiк филиалдарды қамтиды. 2000 жылы 100 ең iрi эконо­микалардың тiзiмiнде 51 орынды транс­ұлттық корпорациялар алса, 49 орын ғана мемлекеттердiң үлесiне тиген. Жаһан­данудың қазiргi кезеңiнде трансұлттық корпорациялар үшiн өндiрiстiк опера­цияларды, интеллектуалдық күш-қуат пен негiзгi бизнеске бақылауды өсушi өңiрлерге көшiру тән болып отыр.

Қазақстанда шетелдiк капиталдың қатысуымен, трансұлттық корпорация­ларды қоса алғанда, 7 мыңнан астам кәсiпорын жұмыс iстейдi. Бұлар – “Шев­рон”, Аджип, Миттал Стил, “Лукойл”, “LG”, “Филип Моррис”, “Гленкор” және басқалары. Оларда жұмыс iстейтiн адамдар саны 357 мыңнан асты. Өндiрген өнiмдерiнiң көлемi 2004 жылы 18,4 млрд. доллар болған.

Әлемдiк экономикада құрылымдық өзгерiстер жалғасып жатыр. Бұл тұрғыда қызмет көрсету саласы алда келедi. Дамы­ған елдерде 70-80 пайызға дейiн жеткен оның үлесi ұлғая түсуде. Іскерлiк қызмет көрсету секторы өсiп келедi. 2010 жылға қарай iскерлiк қызмет көрсету аутсор­сингiнiң әлемдiк рыногының жиынтық көлемi 110 млрд. долларды құрайды. Үндiстан осы көлемнiң жартысынан астамын қамтамасыз етедi. Басқарудағы консалтингтен түсетiн табыс 100 млрд. долларға дейiн өседi.

ған елдердегi ауыл шаруашы­лығының үлесi ІЖӨ-нiң 3,8 пайызға жуығын (АҚШ-та – 1,8%), өнеркәсiптiң үлесi 26 пайызды құрайды. Қазақстанда ауыл шаруашылығының үлесi – 8,3%, өнеркәсiптiкi – 30,7%. Жаһандану жағдайында бұл салалар дамушы елдерде шикiзат көздерiне жақындай түседi. Үндiстанда ауыл шаруашылығының үлесi 24,9% болса, Қытайда ол – 15,9%.

ң және өндiрушi өнеркәсiптегi басқа өнiмдердiң әлемдiк саудадағы үлес салмағы 16 пайызға дейiн өссе, ауыл шаруашылығыныкi 9 пайызға дейiн төмендеген.

Әлемдiк рыноктың аса iрi сегментте­рiнде серпiндi өзгерiстер жүрiп жатыр. Олардың бiрiн толымды ету жаңа сектор­лардың ұйымдасуын туындатуда. Басым сегменттер қатарында қауырт дамып келе жатқан жылжымайтын мүлiк рыногын атауға болады. Соңғы бес жылда дамыған елдерде тұрғын үйдiң құны 30 трлн. дол­лардан 70 трлн. долларға дейiн ұлғайған. 2007 жылы инвестициялық рыноктың көлемi 681 млрд. долларды құрайды.

қпараттық-коммуникациялық технологиялар (АКТ) саласында сауданың жоғары қарқынмен өсуi байқалып отыр, ол әлемдiк эконо­мика серпiндiлiгiнен 2 есе асып түстi. Ақпараттық-коммуникациялық қызмет көрсету рыногы 2004 жылы 2,2 трлн. доллардан артық болды. Бағдарламалық қамтамасыз ету (БҚ) мен АКТ қызметiнiң әлемдiк саудасында Ирландия мен АҚШ басым түсiп отыр. Мәселен, Ирландияның компьютерлiк және ақпараттық қызмет көрсету экспорты 2002 жылы 10,4 млрд. долларды, АҚШ-тың үлесi 6,9 млрд. долларды құрады.

құрайтын химия өнiмдерi әлемдiк рыногының көлемi 2010 жылға қарай 2,4 трлн. долларға жетедi. Батыс Еуропа мен Солтүстiк Америка химия өнiмдерiнiң аса iрi тұтынушылары және өндiрушiлерi болып қалады. Үшiншi орынға Қытай шығады. БҰҰ мәлiметтерi бойынша әлем­де жыл сайын 80 мыңға жуық түрлi химикаттар өндiрiлсе, 1,5 мың жаңа түрлерi шығарылады. Химия талшықтарын шығару 35,6 млн. тоннадан асып түстi.

ұнайдың жоғары бағасы оның сату көлемiн 1,7 трлн. долларға дейiн жоғары­латты. Болжанып отырған бағаның 100 доллар/баррельге дейiн өсуi және оның әлемдiк тұтынушыларының көбеюi сатуды 2 трлн. долларға дейiн жеткiзбек. Мұнай-газ рыногының көлемi 2,37 трлн. долларға жеттi. Онда Ресей, Сауд Арабиясы, АҚШ алда келедi.

Әлемдiк әуе көлiгi аралас салалармен бiрлесiп, қызметтер мен тауарлар өндiрудi 1,4 трлн. долларға дейiн қамтамасыз етедi, соның iшiнде жолаушылар тасымалы 326 млрд., жүк тасымалы 50 млрд. долларға жеттi. 2005 жылы 2 млрд. жолаушы тасы­мал­данған. Олар халықаралық туризмнiң негiзiн құрап отыр.

әлемдегi 225 жетекшi авиакомпаниялар рейтингiнде жолаушы айналымы бойынша 189-шы орында болды. 2006 жылы авиакомпа­нияның жолаушы айналымы 3,29 млрд. жолаушы/км құрады.

ңiл автомо­бильдердiң әлемдiк өндiрiсi 2005 жылғы 56,6 млн. бiрлiктен 2010 жылға 63,3-68,9 млн. бiрлiкке дейiн өседi, соның iшiнде АҚШ-та – 12,7 млн., Жапонияда – 9,9, Қытайда – 6,48, ГФР-да – 5,3 млн. болмақ. Жалпы сату сомасы 1,2 трлн. доллардан асып түседi деп күтiлуде. 2004 жылы жеңiл автомобильдер паркi АҚШ-та 240 млн. данадан, ЕО-да – 206, Қытайда – 32, Ресейде – 27,2, Түркияда – 11,6, Қазақстанда – 1,2 млн. данадан асқан. Мотоциклдердiң әлемдiк өндiрiсi 39 млн. данаға дейiн өстi.

әне 51 зауыты бар жапондық “Тойота” 2005 жылы өз мәшинелерiн 170 елде сатуды 190,3 млрд. долларға дейiн жеткiзген, америкалық “Ford Motor Company” айналымы 177,1 млрд. доллар болса, еуропалық трансұлт­тық “DaimlerChrysler” компаниясы 149,8 млрд. долларға жеткiзген.

Қазақстанда барлық дерлiк әлемдiк маркалардың жолаушылар автомәши­нелерiн сату 2000 жылғы 9,07 млрд. теңге­ден 2004 жылғы 68 млрд. теңгеге дейiн өстi. Сол секiлдi пайдаланылған авто­мәшинелер мен олардың қосалқы бөлшектерiн сату да ұлғайды. Қазақстан автомобильдер сатудың көлемi бойынша ТМД-да екiншi орынға шықты. “БипекАвто” ЖШС-да 2006 жылы 2,5 мың Нива және 1,5 мың Skoda автомобильдерi құрастырылды. Бiздiң елiмiз автомобильдер шығаруды және құрастыруды жүзеге асыратын 58-шi мемлекетке айналды. Бұл көрсеткiш бойынша әлемде 48-шi орын алады, 2007 жылы 45-шi орынға шығады деп күтiлуде.

ң әлемдiк көлемi 701 млрд. долларды құрайды, соның iшiнде 331 млрд. – сыра, 270 млрд. – әлдеқайда күштi iшiмдiктер, 100 млрд. доллар – шараптың үлесiне тиедi. Жиырма жылдан берi сыра өндiрiсi мен тұтынуы үздiксiз өсiп келедi. Оны iшу жөнiнен Қытай, шарап бойынша – Еуропа, арақтан Ресей алда келедi. Қазақстанда 2004 жылы 404 млн. доллардан асқан жалпы сату көлемiнiң 74,5 пайызы сыраның, 13 пайызы арақтың, 11 пайызы шараптың үлесiне тиесiлi. 2006 жылы 486,4 млн. литр алкоголь өнiмдерi өндiрiлген.

ғалаулар бойынша фармацев­тiк рыноктың көлемi 2006 жылы 640-650 млрд. долларға жеткен. Фармацевтикалық препараттар сатудың 43 пайызы АҚШ-тың үлесiне келедi. Мұндай өнiмдердi Қазақстанда сату көлемi 2000 жылғы 109 млн. доллардан 2004 жылғы 188,6 млн. долларға жеттi. Дәрi-дәрмектердi өндiру 2006 жылы екi еседен астамға ұлғайып, 53,5 млн. доллар болды.

үстi. Бағалаулар бойынша бұл қызметтердi көрсетуден түсетiн табыстар 592 млрд. долларды құрады. Туризмнiң әлемдiк индустрия­сына 100 млн. адам тартылған.

құрылыс компаниясының жиынтық айналымы 2004 жылы 579 млрд. долларға жеттi. Жетекшi инженер-құрылыс фирмалары қабылдаған шетелдiк тапсырыстардың құны 2003 жылы 127,8 млрд. долларды құраса, құрылыс құрал-жабдықтарының рыногы 65,8 млрд. долларға дейiн өскен. Құрылыс – Қазақ­стан экономикасының жедел даму үстiн­дегi саласы. 2006 жылы құрылыс жұмыс­тарының көлемi 8,2 млрд. доллардан асып түстi.

ғару рыногы 400 млрд. долларға жетедi. Бұл өнiмнiң халқаралық саудасы қытай экспортының өсуiне байланысты қиыншылық кешедi. Қазақстан әлемде болат балқыту жөнiнен 28-шi орын алады.

өлiк-логистика қызметiнiң әлемдiк экспорты 350 млрд. долларға дейiн өстi. Авиация техникасын сату рыногында ұшақ жасаушы “Боинг” және “Аэрбус” компанияларының арасындағы бәсеке шиеленiсе түстi. АҚШ-тың жетекшi авиакомпанияларының өз өнiмдерiн сату көлемi 253,1 млрд. долларға жеттi.

һаз шығару 2004 жылы 218,5 млрд. еуроға дейiн ұлғайды. Мұндай ұлғаю барлық құрлықтарда да жүрiп жатыр. Соның iшiнде Қытайда 19,4 млрд., Жапо­нияда 16,2 млрд. долларға дейiн жеттi.

ң дүние жүзiндегi рыногы 2006 жылы 175 млрд. долларға бағаланды, бұл 2000 жылғыдан екi есе дерлiк көп, ал 2015 жылға қарай ол 240 млрд. доллар болады деп күтiлуде. Қазақстанда 2000-2004 жылдары спорт тауарларын сату екi еседен астамға өсiп, 8,66 млрд. теңгеге дейiн жеттi.

ңа экономика

Әлемдiк саудада жаңа, жоғары техно­логиялардың, ғылымды көп қажет ететiн тауарлардың үлесi өсiп келедi. Ақпарат­тық-коммуникациялық техноло­гиялар жаңа экономиканың негiзгi мазмұнына айналды. Бұл индустрия жаһандық сипат­қа көштi. 2006 жылы цифрлы техноло­гияларды сату 2,6 трлн. еуро, соның iшiнде байланыс қызметi 1 трлн. еуроға жеттi, мұның өзi ауылшаруашылық өнiм­де­рiнiң, тоқыма бұйымдар мен киiмдердiң сауда көлемiнен асып түседi. АКТ-ның халықаралық саудасы 2003 жылы 933 млрд. долларға жеттi. АКТ тауарларының экспорты мен қызметi Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерiнде 2002 жылы 614 млрд. доллардан асып түстi.

ған ұялы телефондар саны 836 млн. дана болса, бұл байланыс абоненттерiнiң жалпы саны 2 млрд. адамнан артық болды. Бұл Жер шарының әрбiр үшiншi тұрғыны деген сөз. 2006 жылы бұл өнiмдi сату көлемi 113,5 млрд. доллар, ұялы байланыс қызметi 573 млрд. доллар болған. 2009 жылы ұялы телефон­дардың әлемдiк рыногы 1086 млн. бiрлiкке, соның iшiнде үшiншi кезең шығарылымы 615 млн. бiрлiгiне жетедi деп күтiлiп отыр. Ал телефондарды сату 121 млрд. долларды құрамақ. Осы өнiмдер бойынша әлемдiк сауданың 50,2 пайызы “Nokia” мен “Motorola” үлесiне келмек.

Қазақстанда ұялы байланыс абонент­терiнiң саны 8,4 млн. адамға жеттi. Яғни елдiң әрбiр екiншi тұрғыны қалтафонға ие. Бұл ТМД-да Ресей мен Украинадан кейiнгi үшiншi көрсеткiш.

ға дейiн өстi. Олар­дың әлемдегi жалпы саны 1 млрд. данаға жеттi. 2007 жылы дербес компьютерлердi сату 254 млн. данаға дейiн өсiп, сомасы 232 млрд. долларды құрамақ. Әсiресе, портативтiк компьютерлердi сату жедел өсуде, олардың көлемi әлемдiк рыноктың 31,4 пайызына жеттi.

Қазақстанда 2000-2004 жылдары компьютерлер мен бағдарламалық қамта­масыз етудi сату 2,4 млрд. теңгеден 37,7 млрд. теңгеге дейiн, 15,7 есе өскен. 2006 жылы елiмiзде 1,05 млн. дербес компьютер болған, мұның өзi жалпы әлемдiк деңгейден 2,3 есе аз. Осы қарқын сақталған жағдайда компьютерлендiрудiң бұл айырмашылығы 2-3 жылда еңсерiлмек.

өткiзгiш аспаптарды (ЖА) әлемдiк сатудың жиынтығы 2006 жылы 254,7 млрд. долларға бағаланған. Дербес компьютерлер үшiн бұл өнiмдi жеткiзiп беру 2005 жылғы 58 млрд. доллардан 2010 жылғы 84 млрд. долларға дейiн өседi деп болжанады. Электрондық құрамалар рыногының жедел өсу үстiндегi сегменттерi қатарында 2006 жылы 40,2 млрд. долларды құраған есте сақтау қондырғыларын, 38,2 млрд. доллар болған жалғастыру желiлерiн айтуға болады.

үстi. АҚШ, Қытай, Жапония алда келедi. Америкалық Интернет-экономикада жетекшi төрттiктiң ұстанымы нығая түстi. Олардың табыстары былайша өскен: “Microsoft” – 37,8 млрд. долларға дейiн, “Іntel” – 12,6 млрд., “Dell” – 9 млрд., “ІBM” – 8,7 млрд. долларға дейiн.

Қазақстанда, статистикалық мәлiметтер бойынша, Интернеттi 600 мыңнан астам адам пайдаланады. Бұл әлемдiк деңгейден 4 есе аз. Іnternational Telecommunication Union мәлiметтерi бойынша Қазақстан әр жүз адамға шаққанда пайдаланушылар саны жөнiнен әлемде 147-шi орында. Бұл Моңғолияның деңгейiнен 2,7 есе, Қыр­ғыз­стандағыдан 2 есе аз. Ал Интернеттi пайдаланушылардың жалпы саны жөнiнен Қазақстан 87-шi орында.

ған смартфондар саны 2003 жылғы 7,4 млн. данадан 2006 жылғы 69,5 млн. данаға дейiн өскен, олардың саны 2011 жылы 190 млн. данаға жетпек. Оптоэлектрондық құрамдастарды (жарық диодтары, лазерлер, оптрондар және басқалар) сату 2006 жылғы 16,5 млрд. доллардан 2010 жылғы 31,8 млрд. долларға дейiн өседi деп болжанады. RFІD-жүйелер (радиолокиация жолымен нысандарды бiрiздендiру және мәлiметтердi өңдеу технологиясы) әлемдiк рыногының көлемi 2004 жылғы 1,5 млрд. еуродан 2010 жылы 22 млрд. еуроға жетедi деп күтiлуде. Шыны талшықтарын жеткiзiп беру 2005 жылы 68 млн. шақырымға жеткен. Лазерлер мен лазерлiк жүйелердi сату 2004 жылы 60 млрд. еуродан асып түскен болатын.

қ сауда (несиелiк карталар, телефондық банкинг, интернет дүкендер) жоғары қарқынмен дамып отыр. Әлемде электронды коммерция көлемi 1999 жылғы 98,4 млрд. доллардан 2004 жылғы 6800 млрд. долларға дейiн өстi. 150 миллионнан астам америкалық, 100 миллионнан астам еуропалық оның қызметiн пайдаланады. АҚШ-та ғана бұл бизнеске 820 мың компания тартылған.

Қазiргi кезде 1,3 миллиардтан астам пластикалық төлем карточкалары шығарылған. Олар бойынша жыл сайынғы әлемдiк айналым 3 трлн. доллардан асып жығылады. Төлем карточкалары 20 миллионнан астам сауда-сервистiк кәсiпорындарда қабылданады. Жарты миллионға жуық банк бөлiмшелерi сол карточкалар бойынша операциялар жүргiзедi, 43 елде 700 мыңнан астам банкоматтар жұмыс iстейдi. 2005 жылы пластикалық карточкалардың әлемдiк рыногында “Visa” үлесi 49,6 пайыз, “MasterCard” үлесi 23,9 “American Express” үлесi 14,3 пайыз болды.

Қазақстанда төлем карттарын 4 миллионнан астам адам пайдаланады. 20 банкi карттар шығарады. 2006 жылы 2,3 мың банкомат, 10,7 мың РОS терминалдар болды. Республикада 30-ға жуық интер­нет-дүкендер ашылған. Төлем карттарды пайдалану арқылы жасалған операция­лардың жалпы көлемi 2003 жылғы 396,1 млрд. теңгеден 2006 жылғы 1428 млрд. теңгеге дейiн артты. Өсу қарқыны орташа әлемдiк деңгейден жоғары.

Ғарыштық экономика дамып келедi. “Galileo” жүйесiнiң навигациялық қызмет көрсету рыногы болжам бойынша 2020 жылға қарай 250 млрд. еуроға жетпек, оның табыстары бұл жүйенi құруға кеткен шығындардан 5 есе артық болады. Спутниктiк операторлардың айналымы 86,8 млрд. долларға жетiп отыр.

Қазақстанда ғарыштық бағдарлама жасалып қабылданған және iске асыры­луда. Маманданған ұйымдар құрылып, алғашқы отандық спутник ұшырылды, Ақкөлде басқару орталығы ашылды. Таяу­дағы болашақта қашықтықтан оқы­туды, спутниктiк навигациялық жүйенi және байланысты жаңаша пайдалану жолға қойылады. Сондай-ақ ғарыштан жердi және оның атмосферасын зондтау қызметiн пайдалану мүмкiн болады. Бұл мiндеттердi шешуге “Бәйтерек” зымыран­дық-ғарыштық кешенi көмектесетiнi анық.