НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ЕҢБЕКАҚЫНЫ ҚҰҚЫҚТЫҚ РЕТТЕУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Реферат

Другие рефераты

«Қазақстан-2030» Стратегиясына сәйкес әлеуметтік-еңбектік қатынастар саласын жетілдіру Қазақстанның дамуының маңызды бағыттарының бірі болып саналады [1].

Мемлекеттік саясат халықтык жумыспен камтылуйн көтеруге, лаййқты жалагыға, кауипсиз жғдайларды камтамасыз этуге жуне бекты корғаға бағытталған. Соль себепти де нарыктык катынас жадайнда Кызметкерлердин енбек акысын дурыс тулеу негизги рул ойнайды. Президент соги жолдауын суйкес: «Жалакынык орта айлык курсеткиши 5 есе, ал зейнетагынык орташа ольшеми 3 есеге усти. Күнкөрістің ең төменгі деңгейінен аз табысы бар халық саны 4 есеге азайғаны атап көрсетілді (50 % дан 12%)» [2].

Нарыктык жадайда енбек ету барысында түрлі экономалык тусініктердің, тәртіптердің мғынасы згерді. Бұл жалақыға да қатысты. Енбекакы- бұл жумышынык біліктілігін, атгарылған жумыс шарттарының саны мэн сапасының кындығына баиланысты ңбегіне ақы тулеу, сонимен бирге темділема жруне. Ал жумыс эруши үшин енбек ондирис фабрикаң бири болса, жумысшыларды жумышылардың енбекакысы ndiris shyғyndary elementternin biri bolyp tabylady.

Нарықтық экономика жағдайында еңбек нарығы да қалыптасады. Оның субъектілері: нақты бір еңбек қорына сұраныс білдіретін жұмыс берушілер (өндіріс құралдарының жеке меншік иелері), және жалдамалы жұмысшылар (еңбек қорының жеке меншік иелері).

Олардык саны жунэ кусиби-биликтилик сипаттамасы енбек нарыкындагы калиптастырады, сол ушин шартты енбек катинастары жесиндеги енбекакы категорисын динурис тусды. Еңбек құқығында еңбекақыға қатысты ұғымдардың кемшіліктері бар. Оларға, атап айтқанда, «төлем» (өтеу, төлеу, төлем, сыйақы) түсінігін білдіретін артық синонимдік түсінікті жатқызуға болады.

Мысалы, А. Ахметов пен Г. Ахметов оны еңбекке сыйақы ретінде анықтап, еңбекақы түсігін күрделендірмеуді ұсынады [3].

Өз кезегінде Е.О. Қожабаев «сыйақы» терминін жұмысшы мен оның отбасы мүшелерінің (өтемақылық төлемдерге кәсіпорындағы жазатайым оқиғалар негіз болады) пайдасына жұмсалатын, сонымен бірге жұмыс берушінің де пайдасына іске асатын өтемақалық төлемдер ретінде түсінуді ұсынады [4].

Биздин ойымызша, бул жадайда жумыс беруши мужчины жумышыны урекет етуи, материалы жауапкершилик жатады институтов.

Еңбекке ақы төлеу- бұл жұмыс берушінің Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі мен Қазақстан Республикасының басқа да құқықтық нормативтік актілеріне және келісімдерімен еңбек, ұжымдық шарттар мен жұмыс берушінің актілеріне сәйкес жұмысшыға еңбегі үшін міндетті төлемді қамтамасыз ететін қатынастар жүйесі.

Енбек нарыгындагы келисим нысаны ныты бир жадайда, бир уагыт аралыгында наты бир сападаагы енбек коры бирлигин пайдалан кыгын иелена болып табылады. Енбек бирлигинин нарыктык оны дегенимиз келисимде курсетилген жане енбек акы деугейин анйнтайтын, уахыт бирлигинде наты кусиби-биликтилик ебек сипатамы. Енбек нарыгы субъект_синин экономика Ызыгушылык балансен эскере отрып, берилген сападағы енбек бирлигинин нарыктык оны санранис пер ұсыныс арагатынасың пал атуимен құралада.

Еңбекақыны реттеудің негізгі екі әдісі бар:

1. Ortalyқtandyrylғan adis — barlyk kәsiporyndarғa, not balek salalar men kәsibi toptarғa ana mindetti enbekaқy tuleu normasynyk zaңnamalyk bekitiluin karastyrady.

2. Енбекакыны жуэлеудин жергиликти адиси — енбекакыны уйымдастыруда Ондиристер уздигинен узирлейтин барлык процедурные нарды, механизм мужчин удистерды энгизеди. Бұл еңбекақыны төлеу жүйесін таңдау мен тарифтік жалақыны белгілеу, еңбекақысын төлеуге ақшалай қаржы өлшемі, түрлі қосымша төлеулер мен үстемелерді енгізу туралы шешім, сонымен бірге сыйлық беру туралы ережені әзірлеу.

Біз шетелдік, анағұрлым жарқын еңбек құқығының өкілдері — Т. Хартли мен Д. Майнстың ұстанымдарын қарастырдық.

Біріншісі еңбек туралы шарттардың бәрін locatio-coruluctio шартының түрлеріне жатқызады (өтемді пайдалану туралы шарттар) және шарт бойынша ақы төлеу деген ақшалай баламаны, затты немесе әрекетті пайдаланудың ақшалай түрі, ол әділ, адал және нақты болуы тиіс [5].

Д. Майнс еңбек туралы шарттардың ерекше түрінің қолдаушысы бола тұрып, оның қазіргі заманғы заңнамадағы үрдісін еңбекақыны ерекше, алиментті сипатта, оның міндеті жұмысшыға және отбасына материалды күнкөрісті қамтамасыз ету үшін қажет деп түсіндірді [6].

Көрип тұрғанымыздай эки автор да бекқыны азаматтык-кқтык атынастар аргылы тусиндіреді, бул адис нарыктык атынас жғдайындагы енбек арыніғына.

Кеес одеғынан кейингі нарықтык тынастар жғдайындагы бэкаы институтың манин тусинудэ элеули үлес кошан Ресей жане отандык кынтанушылар болды. Басин Ю.Г. алғаш рет еңбекақыны қоғамдық және саяси экономикалық санатта қарастырмай, ерекше белгілері ретінде еңбек қарым-қатынасы тараптарының құқығы мен міндеттеріне сілтеме жасайтын қатал заңдық түсінік ретінде қарастырды. Басин Ю.Г. жұмысшының есебіне барлық төлемақыларды екі үлкен топқа бөлді: бірінші топтың төлемақылары өзара кепілдік принципіне негізделген, бұл жерде төлемақы қандай да бір жұмыстың орындалғаны үшін беріледі, оның өлшемі жұмыстың көлемі мен сапасына байланысты (еңбекақы); екінші топтың төлемақылары өзара кепілдікті талап етпейді (өтемақылық төлемдер) [7].

Бірінші топқа – бұл сағат, күн, қиындығы мен сапысына және т.с.с. белгілі бір уақытта еңбек бірлігін пайдаланғаны үшін төленетін құнды жатқызады. Аль экинши топга ерекше оринды мақсатты топтар алада — бұл жумысқа орнналасуда кийндык куретин жунэ Алеуметтик Коргауды талап этетин тулгалар. Нысаналы топтарға: жеткілікти түрде камтамасыз этилмеген азаматтар, жастар, балалар уйинин турбиэленушилері, жетим балалар, жалызбастылар, куп балалы ата-аналадыр, зейнеталаг. Қазақстанда бұндай азаматтарға мемлекет кемсітушіліктен қорғауға кепілдік береді, жұмыс табуға және жұмысқа орналасуға көмектеседі, өйткені олар нарықтағы бәсекелес жағдайында өте осал болып келеді. Sondyқtan olardy өtemaқalyқ tөlemder tule alushylar tobyna zhatқyzuғa bolady.

С.Т. Тұрсынақұнов және Ю.Г. Басинның ұйғарымын еңбекақыны сыйақалық төлемдерден шектеп, бөліп тастайтын қосымша белгілерін көрсетіп, анықтады: еңбекақыға алдын ала белгіленген нормалар мен бағалар бойынша жұмысшыға әділ еңбек өлшеуішінің негізінде белгіленген міндетті еңбек өлшемін орындағаны және асыра орындағаны үшін төленетін сыйақыны жатқызу керек деп белгіленеді [8].

Еңбекақы барлық жұмысшылардың: мамандығы әртүрлі жұмысшылардың, еңбектері білімге, арнайы оқытуға көп шығын жұмсайтын жоғары білікті мамандардың- дәрігерлердің, оқытушылардың, заңгерлердің және т.с.с; халыққа тұрмыстық қызмет көрсететін шағын кәсіпорындардың қожайындарына (тұрмыстық техниканы жөндеу шеберлері, шаштараздар және т.б.) еңбегіне ақы төлеуді қамтиды. Enbekakyny anyyktaudaғy banday kөzқarasta oғan galam aқy, syylyқay zhane basқa da syyagylar siyaty tabystar ta kiredi. ҚР Еңбек Кодексінде заң шығарушы еңбекақыны анықтау барысында дәл осындай көзқарасты қолданады- «еңбекақы- жұмысшының біліктілігіне, орындалатын жұмыстың қиындығына, санына, сапасына және жағдайына байланысты төленетін ақы, сонымен бірге өтемақылық және ынталандыру төлемдері» (41 т.) 1 б. 1т.).

Н.М. Саликова еңбекақыны жұмысшыға еңбек міндеттерін орындағаны үшін берілетін сыйақы ретінде қаралатын қарапайым құқықтық қатынастар, ұзаққа созылатын еңбек құқық қатынастары щеңберінде қарастырады [9].

РФ Еңбек Кодексінің 129-б. 1-тармағында берілген еңбекақының қазіргі анықтамасы өз құрылымы жағынан қиын болып келеді және үш анықтаманы енгізеді: нақты еңбекақы анықтамасы ( еңбекақының тар мағынасында), өтемақылық төлемдер анықтамасы және ынталандыру төлемдері анықтамасы.

Еңбекақыны зерттеу барысында біз заң шығарушы көрсеткен алғашқы түсінікті дұрыс деп шештік – бұл еңбегі үшін берілетін сыйақы (ҚР Еңбек Кодексінің 1 б. 1т.) [10].

Буль туста енбекакы аниктамасынык тар магинада жумышынык биликтилигине. Біздің ойымызша, көрсетілген белгілер еңбекақының белгісі болып келмейді (яғни еңбекақы мен басқа да төлемдерді айырудың өлшемі емес), ал заңды талаптарға сай келетін еңбекақы болуы керек. Біздіңше, еңбекақы жұмыс берушіде әрекет ететін еңбегіне ақы төлеу жүйесінің негізінде жұмысшыға сыйақы болып келеді, және де жағымды жағдайлардан ауытқитын жұмыс үшін берілетін төлемдер мен көтермелеу төлемдері болып табылады.

Сонымен бірге мағынасына тек еңбекақыны қоспай, жұмыс беруші жұмысшының пайдасына іске асыратын барлық төлемдерді негізге ала отырып, «еңбекке ақы төлеу» (17т.) ҚР Еңбек Кодексінің 1 б. 1 т.) түсінігін анықтауды ұсынамыз. Bul tulemderdin ishinde kepildikti, өtemaқylyқ zhune Aleumettik tөlemderdі zhatқyzuғa bolatyn enbekay men basқa da tөlemderdі belgileudi synamyz.

Нарыктык хозяйство жадайнда жумисшы үшин жалагы — бұл жеке табыстый басты жане негизгі баба, отбасынык ұдай усуй жуне онын ул-ауқат дэңгейн арттыру аралы. Жумыс аруши үшин жумышылардык бегине ай тулеу- бул жумыс күшин жаладауға жумсалатын аражат, өндірилетін тауарлар мэн ызметтердин зіндығдік зіндығрайк. Бундай жадайда жумыс эруши оним бирлигинин паясына жумыс кошинин меньшикти шыкынын томендету мумкиндигине кызыкушылык танытады. Енбекке ақы тулеу дэңгей енбек нарыкында жи өзгерип отыратн жумыс кашинин сұранысы мэн ұсыным жадайнда жумышы мэн жумыс бэрушинин тәртибин эледиули.

Нарыктык хозяйство жадайнда енбекакыны реттеу принципернин кажеттилиги онеркусип кусипорындарында шешиледи. Маңызды әлеуметтік төлеулер, кедейлік шегін белгілеу және д

1
Другие рефераты 1скачать работу

Другие рефераты